Zachodni ciąg fortyfikacyjny zapoczątkowuje wyniosła, 36 m wysoka Baszta Jacek, położona przy pl. Dominikańskim. Wzniesiona ok. 1400 r., posiada 8 kondygnacji i w podziemiu loch, który służył jako skład amunicji. Pod jej dachem widać machikuły, czyli ganki z otworami, przez które zrzucano pociski lub wylewano na oblegających wrzące ciecze. Dalej na południe widać odcinki muru wysokiego i baszty, niektóre odbudowane, inne zabezpieczone. Pierwsza z nich Baszta Na Podmurzu pochodzi z XIV/XV w. Z kolei wznosi się odbudowana i zamieszkana Baszta Bramy Szerokiej, którą również zaadaptowano na obiekt użytkowy i następnie Baszta Latarniana. Z ul. Latarnianej ciasnym zaułkiem obok budynku teatru i renesansowej Zbrojowni dochodzi się do ośmiobocznej Baszty Słomianej z k. XIV w., o ścianach grubości ponad 3 m, z lochem w podziemiu. Od niej ciągnie się w kierunku Dworu św. Jerzego zrekonstruowany mur wysoki z Basztą Studzienną, w której ścianę wmurowano głaz z dwoma mieczami, wykutymi na powierzchni. Obok, pod płytą znajduje się 10 urn z ziemią pochodzącą z pól bitewnych ostatniej wojny. Tuż obok Dworu św. Jerzego zabezpieczono jedyny istniejący fragment muru niskiego.
Chcąc zobaczyć jak wyglądał kolejny element obronny w zachodnim pasie murów, trzeba wstąpić do Muzeum Historii Miasta Gdańska, mieszczącego się w Ratuszu Głównym. Na obrazie A. Moellera z 1601 r. widać obok Dworu św. Jerzego niski i ciężki budynek Bramy Długoulicznej z ostrolucznym przejściem bramnym, podobnym do tego, jaki widać w zachowanej potężnej wieży, stojącej w odległości kilkunastu metrów od wylotu ul. Długiej. Była ona początkowo znacznie niższa i łączyła się z bramą dwoma pasami muru, tzw. szyją. Kolejny, zachowany odcinek szyi łączy wieżę z drugim budynkiem, pełniącym rolę bramy przedniej. Było to pierwotnie silne, dwubasztowe założenie, z którego pozostały okrągłe wybrzuszenia po północnej i południowej stronie dzisiejszego budynku. Pod murami szyi przebiegały wspomniane fosy, wypełnione wodą. Cały ten zespół budowli obronnych, nazywany Przedbramiem ul. Długiej wzniesiono w 1410 r. i przebudowano w XVI w., podwyższając dwukrotnie wieżę i zwieńczając bramę przednią pięknymi renesansowymi szczytami. Obydwa obiekty oddano w 1604 r. na cele sądowe. Od funkcji, jakim służyły, pierwszy od zachodu budynek z salą przesłuchań, tzw. „izbą męczarni”, nazwano Katownią, a następny Wieżą Więzienną. Przy niej stawiano przestępców pod pręgierz lub karano chłostą. Najbardziej ponure legendy wiążą się z tym budynkiem. W jego celach znajdowano wyryte przez więźniów napisy informujące o doznawanych cierpieniach.
Zachodni ciąg obwarowań kończy wysmukła Baszta Narożna, od której rozpoczęto w 1343 r. budowę murów obronnych. Leży ona u wylotu ul. Ogarnej i obecnie, po zbudowaniu przed paru laty ściany od strony miasta i adaptacji wnętrza, pełni rolę hotelu przy Domu Harcerza, który mieści się obok w Miejskim Dworze z XVII w. Sąsiaduje z nim zrekonstruowana Baszta Schultza i następna Browarna z XIV w., w części autentyczna. H.C. Schultz byt wybitnym grafikiem gdańskim z XIX w. Spuścizną po nim są piękne sztychy zabytków i malowniczych zakątków gdańskich. W zwiedzanym pasie południowego obwarowania występują szczątki murów i Bramy Żabiej przy ul. Słodowników, a kończy go stojąca nad Motławą baszta Bramy Kotwiczników z XIV w., przebudowana w 1570 r. na więzienie. Mieści się w niej biuro i pracownie Ośrodka Ochrony Dóbr Kultury, sprawujące m.in. opiekę nad zabytkami woj. gdańskiego.
Po wschodniej stronie Głównego Miasta, nad Motławą zbudowano w średniowieczu szereg bram zamykających wyloty wszystkich ulic biegnących na nabrzeże portowe. Pierwszą z nich – ul. Ogarną zamknęła Brama Krowia, wzniesiona w XIV w. Rozebrano ją w 1905 r. i postawiono nowy budynek, który spłonął w 1945 r. W 1972 r. zrekonstruowano bramę w jej dawnym kształcie na siedzibę Wojewódzkiego Zarządu PTTK. Pozostałe ściany boczne z gotyckiej budowli wykorzystano przy rekonstrukcji.
Na miejscu następnej średniowiecznej Bramy Kogi z 1346 r wznosi się renesansowa brama z XVI w. („Brama Zielona”). Kolejna Brama Chlebnicka z 1 poł. XV w. zachowała nad łukiem bramnym pierwotny herb Gdańska, obowiązujący do 1457 r., kiedy król Kazimierz Jagiellończyk zezwolił przywilejem na umieszczenie w tarczy złotej korony. Brama jest po odbudowie obiektem mieszkalnym. Z drugiej połowy XV w. pochodzi Brama Mariacka, zamykająca słynną z urody ul. Mariacką. Fronton bramy ozdobili gdańszczanie złotymi godłami Polski, swojego miasta i Prus Królewskich. Brama wchodzi w skład zespołu budowli zajmowanych przez Muzeum Archeologiczne w Gdańsku. Z następnej XV-wiecznej Bramy św. Ducha pozostały jedynie resztki. Kolejną ul. Szeroką zamykał gdański żuraw. Na pn. od niego kończy następną ulicę Brama Świętojańska z k. XIV w., odbudowana w 1975-78 r. na siedzibę Gdańskiego Międzyzakładowego Klubu Techniki i Racjonalizacji Budownictwa. Na ostatniej już Bramie Straganiarskiej, z k. XV w., częściowo zrekonstruowanej i zaadaptowanej dla celów mieszkalnych znajduje się nad wejściem taki sam zespół herbów, jak na Mariackiej. W okresie zaboru pruskiego orła polskiego zamalowano czarną farbą. Z ostatniej nadwodnej Bramy Tobiasza, która stała u wylotu ulicy o tejże nazwie, nic się nie zachowało, podobnie jak i po murze obronnym, który znajdował się na odcinku od Bramy Straganiarskiej do Baszty Łabędź, zamykającej nadwodny łańcuch obronny i dającej początek północnemu, który oddzielał Główne Miasto od Starego.
Dość osobliwe były losy i zadania Baszty Łabędź. Istnieją domniemania, iż jeszcze w XIII w. znajdowała się na tym miejscu wysepka pośród dużego akwenu portowego, a na niej drewniana baszta, której załoga strzegła porządku na wodach portu książęcego. W XIV w. poziom wody obniżył się i nastąpiło połączenie wyspy z lądem. Po 1340 r., w którym Krzyżacy zaczęli budować zamek komturski na terenie grodu książąt pomorskich, na miejscu obecnej baszty znalazł się narożnik muru obronnego, otaczającego zamek. W początku XV w., gdy stosunki między Głównym Miastem a Krzyżakami stały się wręcz wrogie, wybudowana została na dolnej partii murów tego narożnika cylindryczna Baszta Rybacka. Posiadała ona średnicę o długości 9,70 m, była ścięta od strony północnej, tzn. od strony zamku, a obrócona strzelnicami przeciw Głównemu Miastu. Jej znaczenie było ogromne, gdyż strzegła portu na Motławie i stanowiła jakby węzeł w systemie elementów obronnych, osłaniających zamek od najbardziej niebezpiecznej strony.
Po wyrzuceniu w 1454 r. załogi krzyżackiej z Gdańska doszło do rozbiórki zamku przez gdańszczan. Rozebrano również Basztę Rybacką, pozostawiając jednak dolną jej część jako cokół, na którym zbudowano dzisiejszą Basztę Łabędź. Jak łatwo zauważyć, obrócono ją przeciw terenom zamkowym, dając płaską, znacznie cieńszą od okrągłych, ścianę po stronie miasta. Posiada ona grubość 2 cegieł (0,63 cm), podczas gdy ściany części cylindrycznej, mieszczącej strzelnice uzyskały grubość 2,40-2,80 m. W grubości tego muru, po południowej stronie baszty znajdują się wąskie kręcone schody i przebiegał przewód kominowy, co świadczy, iż załoga przebywała tu cały rok. Średnica baszty wynosi 9,30 m, jest więc nieco mniejsza od średnicy Baszty Rybackiej. Obecna baszta składała się prawdopodobnie z 4 kondygnacji, oddzielonych od siebie drewnianymi stropami. Na dwu dolnych zbudowano po trzy strzelnice, prawdopodobnie dla dział, na trzeciej zaś pięć. Tylko trzy kondygnacje pochodzą z okresu wojny 13-letniej (1454-66), czwarta natomiast wzniesiona została zapewne w miejsce pierwotnej w pocz. XVI w. Od baszty poprowadzono trzy mury: na południe ku Bramie Tobiasza i Straganiarskiej, ku zachodowi od strony Starego Miasta i na północny wschód, czyli na tereny zamkowe, które również zabezpieczono fortyfikacjami. Wszystkie wymienione w tym opisie elementy budowy baszty od poł. XIV do pocz. XVI w. odkryte zostały i wyodrębnione w czasie konserwacji zabytku w 1967 r.
Dodać jeszcze trzeba, iż od XIV w. znajdował się u podnóża baszty i wzdłuż Motławy aż do Bramy Tobiasza plac, na którym sprzedawano ryby, forum piscium- jak go nazywa księga podatkowa Głównego Miasta z 1377-78 r. Plac ten i dzisiaj nazywa się Targiem Rybnym.
Na linii obronnej między Basztą Łabędź a Basztą Jacek zachowało się jedynie kilka pokaźnych odcinków muru wysokiego. Na jednym z nich, w pobliżu dawnego kościoła św. Ducha baczne oko dostrzeże blanki pierwotnego, niższego znacznie muru, a nieco dalej krenelaż nowszego, podwyższonego w początkach XV w., ze strzelnicami w blankach, których nie było w murze pierwotnym.

Od 1742 r. do I wojny światowej petnil Dwór Artusa w wyznaczonych dniach rolę giełdy. Podczas konserwacji wnętrza w 1932-34 r. usunięto z niego i zniszczono większość polskich pamiątek. Z tarasu przemawiali wielokrotnie do tłumów gdańszczan przywódcy hitlerowscy z Berlina, podżegając je przeciw Polsce i głosząc, że Gdańsk był i zawsze będzie niemiecki. W dniu 28 marca 1945 r. chorąży Wojsk Polskich Zbigniew Michel zatknął na płonącym gmachu biało-czerwoną flagę, sygnalizując powrót prawego właściciela do nadmotławskiego grodu. Moment ten upamiętnia tablica umieszczona w XX rocznicę wyzwolenia Gdańska na frontowej ścianie budynku.

…mówili starożytni, a właściwie żyjący przed dwoma tysiącami lat Plutarchos, pisarz i filozof z Cheronei, który wymyślił to powiedzenie. Ma ono dalszy ciąg, z którego sensem trudno się pogodzić, bowiem głosi, że: vivere non est necesse/=życie nią nie jest). Jak widać Plutarchos, podobnie jak wszyscy Grecy, oczarowany był wspaniałością i użytecznością żeglugi, zdawał sobie również sprawę, że z nią związany jest byt i wielkość jego narodu.
Pierwsi Piastowie: Mieszko I, Bolesław Chrobry, Bolesław Krzywousty dostrzegali niewątpliwie wagę związku państwa polskiego z morzem, gdyż parli ku niemu ze swoimi wojnami, wytyczali granice wzdłuż brzegu Bałtyku, od Wolina przez Kołobrzeg do Gdańska. I późniejsi władcy, Zygmunt August, który… i na oceanie… chciał być ogromnym nieprzyjaciołom koronnym, Stefan Batory, usiłujący podporządkować państwu krnąbrny Gdańsk, i Władysław IV, snujący plany zawładnięcia Bałtykiem. Niestety szlachta pomna przestróg Klonowicza, który radził: Jeno wżdy morzu daj spokój, a w Wiśle frachtuj zdrów, lub Reja głoszącego, że: na morzu bodaj tam nikt dobry nie bywał poprzestawała na dowiezieniu zboża do Gdańska i sprzedaniu kupczykom do spichrzów nad Motławą. Polakom – zanotował bawiący w Warszawie pod koniec XVI w. nuncjusz papieski- dosyć posiadać tyle morza, iżby koń mógł się skąpać, a nie utonąć.
W XVIII w. król pruski Fryderyk II, inicjując rozbiór Polski, chciał raz na zawsze wyrzucić Polaków znad Bałtyku. Nie udało mu się to wprawdzie, bo w 1920 r. mógł znów żołnierz polski wjechać na koniu – jak przed wiekami rycerze Krzywoustego – w wody Bałtyku, ale tylko strzęp dawnego dziedzictwa dostał mu się do strzeżenia. Inny jednak byl teraz stosunek Polaków do problemu uprawy morza. Zabrano się na gwałt do pływania po nim, do handlu morskiego, budowy portu w Gdyni, Helu i Władysławowie, wzięto się do produkcji statków, zaczęto uprawiać żeglarstwo i szkolić z zapałem kandydatów na wilków morskich. Dotknąwszy sprawy szkolenia, doszliśmy do właściwego tematu, wyznaczonego tytułem artykuliku. Do dzisiaj w wielu państwach morskich rozpoczyna się szkolenie nawigatorów na statkach żaglowych. Twarda to nauka, a zarazem egzamin przydatności do zawodu marynarza, a szkoła na tego rodzaju statkach jest ponoć nie do zastąpienia. Już w 1920 r. zakupiony został przez rząd polski statek szkolny „Lwów” i w 1922 r. przekazany Państwowej Szkole Morskiej w Tczewie. Jego portem macierzystym był Gdańsk. W 1930 r. wysłużoną jednostkę zastąpił „Dar Pomorza”. Żaglowiec ten zbudowany był w 1909 r. w Hamburgu jako statek szkolny niemieckiej marynarki handlowej. Nazywał się „PrinzEitel Friedrich” Po klęsce Niemiec uzyskali go Francuzi, ale nie wykorzystywali, poprzestając na nadaniu mu w 1926 r. nazwy „Colbert” Stojący w porcie Saint Nazaire żaglowiec zakupił w 1929 r. Pomorski Komitet Floty Narodowej za fundusze zebrane na Pomorzu. Nadano mu nazwę „Pomorze”, którą podczas remontu i przebudowy dokonanej w duńskim mieście Nakskov zmieniono ostatecznie na „Dar Pomorza”. Uroczyste podniesienie bandery i przekazanie żaglowca Państwowej Szkole Morskiej w Gdyni odbyło się 30 lipca 1930 r.
Dzień ten zapoczątkował jakże pożyteczną dla kraju służbę morską „Daru Pomorza”, jako statku szkolnego. Statek, olśniewający swoją urodą oglądających go w porcie turystów, dla praktykujących na nim kandydatów i uczniów byl placem twardej i wymagającej wysokiego hartu ducha służby. Nagrodę stanowiły atrakcyjne podróże szkoleniowe po morzach i oceanach. W okresie międzywojennym odbyło się ich dziewięć. Podczas jednej z nich, trwającej od 16X 1934 do 3 X 1935 r. statek ze 107 osobami na pokładzie, w tym 58 kandydatami i 11 uczniami opłynął kulę ziemską, zaliczywszy odwiedzenie 23 portów i przebycie Kanału Panamskiego. W następnej podróży w 1936/37 r., znów przez Kanał Panamski i przez Południowy Pacyfik opłynął sławny w żegludze Przylądek Horn i odwiedziwszy Buenos Aires powrócił do Gdyni.
Przez całą wojnę pozostawał „Dar Pomorza” w Szwecji, skąd powrócił 24 X 1945 r. i od 1946 r. znów odbywa wyprawy szkoleniowe z uczniami Państwowej Szkoły Morskiej, późniejszej Wyższej Szkoły Morskiej w Gdyni. W 1972 r. uczestniczył w regatach w kilońskiej „Operacji Żagiel 72″ pod dowództwem komendanta kpt. Kazimierza Jurkiewicza na trasie Cowes-Skagen. „Dar Pomorza” pokonał wówczas bezapelacyjnie wszystkich rywali. Później również brał udział w „Operacji Żagiel 72, 74, 78″ i znów zwycięskiej w 1980 r.
Komendantami „Daru Pomorza” byli kolejno kapitanowie żeglugi wielkiej: Konstanty Maciejewicz(1930-37), Konstanty Kowalski (1937-39), Stefan Gorazdowski (1946-52), Kazimierz Jurkiewicz (1952-76), ostatnio był nim kpt. Tadeusz Olechnowicz
Po tym szkicowym „biogramie” należy się charakterystyka naszego statku. Jest to żaglowiec, 3-masztowa fregata.(fregata -typ żaglowca, zw. także pełnorejowcem, o trzech masztach z ożaglowaniem rejowym), o około 1900 m3 żagli, z pomocniczym silnikiem 430 KM, 1 śrubą. Pod żaglami płynąć może z szybkością przeciętnie 5 węzłów. Najwyższa szybkość, jaką osiągnął, wynosi 17 węzłów, (węzeł = jednostka miary szybkości równa 1 mili morskiej na godzinę). Poruszany motorem płynie z szybkością 9 węzłów. Posiada 2 pokłady, 28 ludzi załogi, w tym 12 oficerów. Zabierał na pokład 150-200 uczniów. Jest jednym z najpiękniejszych w swej sylwetce i ożaglowaniu oraz jednym z najstarszych żaglowców we flotach świata. We wrześniu 1981 r. „Dar Pomorza” zakończył służbę jako statek szkolny. Podobnie jak „Błyskawica” będzie placówką muzealną. Młodzi inżynierowie ze Stoczni Gdańskiej skonstruowali jednak następcę – „Dar Młodzieży”. Nażwa upamiętnia to, że fundatorem była młodzież z całego kraju. Nowa fregata została zwodowana 10 lipca 1982 r. i przekazana Wyższej Szkole Morskiej, aby mogła dalej służyć przygotowywaniu oficerów dla naszej floty handlowej.
Dzieje i dorobek w tej dziedzinie „Białej Fregaty”, jak często nazywany bywa „Dar Pomorza”, po około półwieku jej służby pod biało-czerwoną banderą, liczone będą zawsze jako ważny fragment historii polskiej żeglugi. Przysporzyła ona krajowi wiele setek oficerów, w tym takich slaw na polu żeglugi, jak legendarny kpt. Maciejewicz, Tadeusz Meissner, Stanisław Kosko i wielu, wielu innych.

Gminie Polskiej, naczelnej organizacji Polaków gdańskich. Przez jakiś czas byt jej prezesem, a następnie prezesem honorowym. Występował stale jako prelegent w różnych towarzystwach, współpracował przy organizowaniu polskiego szkolnictwa, brał zawsze udział we wszystkich imprezach narodowych i przemawiał zachęcając do pracy społecznej, ofiarności i zgody. Otrzymał wiele odznaczeń, m.in. Krzyż Oficerski Odrodzenia Polski. Zmarł 21 X 1935 r. i spoczywa na cmentarzu we Wrzeszczu. Dzisiejszym mieszkańcom Gdańska i Pomorza Gdańskiego przypominają Czyżewskiego ulice, którym patronuje, tablice pamiątkowe oraz liczne publikacje książkowe i prasowe.

Zamek czluchowski stanął na zachodniej części półwyspu Kujawy, tzw. Kępie, którą odcięto od lądu fosą o szerokości około 25 m, łączącą dwa ramiona jeziorne i zalaną ich wodami. Przekopana około 350 m dalej, w głębi półwyspu sucha fosa zabezpieczała tereny zamkowe od strony wschodniej. Cały obszar warowni podzielono na 4 człony. Od strony lądu tuż za fosą powstało ufortyfikowane murem i basztą Przedzamcze I, nazywane później „gródkiem przednim”. Na jego terenie mieściła się zbrojownia, spichrz, stajnia dla koni, psiarnia i studnia. Dalej na wschód, za następną fosą, również połączoną z jeziorem i wypełnioną wodą wydźwignięto monumentalny Wysoki Zamek – siedzibę komtura i konwentu. W przyziemiu, pod którym wybudowano ogromne piwnice znajdowały się pomieszczenia gospodarcze m in. kuchnia i piekarnia’Oraz izby dla służby. Na reprezentacyjnym piętrze znalazła się kaplica, izba komtura, kapitularz, sypialnia, 2 refektarze i inne. Wyżej znajdowały się niskie pomieszczenia magazynowe, a na poddaszu ganki obronne z blankami (krenelaż) wieńczącymi mur, skąd przez prześwity łucznicy razili strzałami oblegających. Wysoki Zamek był budowlą czteroskrzydłową, wzniesioną na rzucie kwadratu o boku 47,5 m, z dziedzińcem arkadowym, gdaniskiem (wieżą ustępową) i potężnym stołpem w pn.-zach. narożniku.
Z Wysokim Zamkiem sąsiadowało od strony północnej oddzielone suchą fosą Przedzamcze II, nazywane też Średnim Zamkiem. Obydwa te człony połączone były wspólnym murem, a łączył je most zwodzony, prowadzący do portalu otwierającego przejazd na dziedziniec rezydencji komtura. Po północnej stronie dziedzińca Średniego Zamku wybudował starosta Melchior Wejcher w trzydziestych latach XVII w. murowany dwór, nazywany kamienicą, dwukondygnacjowy z górną kondygnacją o malowniczej konstrukcji szkieletowej. Od strony dziedzińca posiadał ozdobny krużganek, a od strony jeziora ganek obronny. Ubezpieczała go także od wschodu gotycka wieża przybramna, mieszcząca w dole więzienie, a w górze skarbiec. Do dworu przytykał od wschodu tzw. dom hajduków. Zamek Wysoki i Średni posiadały wspólne ogrzewanie centralne.
Osobnego opisu wymaga monumentalny stołp, górujący nad całością założenia i widoczny z odległości wielu kilometrow, szczęśliwie zachowany niemal w całości, gdyż brak mu jedynie hełmu,który w 1857 r. zastąpiono płaskim nakryciem wieży, zwieńczonej także wówczas krenelażem. Donżon człuchowski jest budowlą 11-kondygnacjową, 49,90 m wysoką, ośmioboczną, ze ścianami o grubości 4,53 m w dolnej i 2 m w górnej części. Podziemie wieży to dwukondygnacjowy loch, dostępny jedynie przez okrągły otwór w sklepieniu. Było w tym lochu jedno z najpotworniejszych więzień, w jakie obfitowały zamki krzyżackie. Skazani lub najczęściej wtrącani bez sądu do podziemia przebywali w zupełnej ciemności, najprawdopodobniej aż do zgonu, który rychło następował w tych warunkach, tym bardziej że często poddawani byli nieludzkim torturom. W czasie usuwania gruzów w 1887 i w 1925 r. znaleziono w tych lochach czaszki i liczne szkielety ludzkie. Tajemnice ponurych zbrodni, jakie rozegrały się w lochach wieży człuchowskiej mogłyby dziś wyjawić – gdyby umiały mówić – jedynie ich ściany.
Kolejny, najbardziej na wschód wysunięty człon twierdzy, tzw. Przedzamcze III zabudowany był kilku wielkimi obiektami gospodarczymi, jak stodoły, stajnie i zapewne warsztaty różnego rodzaju. I tej części zamku broniły mury i baszty. Prowadziła stąd bramka na półwysep Kujawy, gdzie odbywano ćwiczenia bojowe i zapewne pojedynki.
Komunikacja pomiędzy poszczególnymi członami twierdzy odbywała się przez zwodzone mosty, z których każdy ubezpieczony byt basztą obronną. Zamek człuchowski uważany był za niezdobyty. Tę jego sławę ugruntowały liczne oblężenia w okresie wojny 13-letniej, a także wcześniej w 1414 r. przez wojska Władysława Jagiełły i w 1433 r. przez czeskich żołnierzy Jana Czapka oraz wielkopolskich rycerzy Sędziwoja Ostroroga. W XVI w. trzykrotnie oblegały Człuchów wojska niemieckie, w tym raz krzyżackie w. mistrza Albrechta, a w 1627 r. uśiłowali opanować zamek Szwedzi. Udało się im to dopiero w 1655 r., podczas tzw. „potopu”, po paromiesięcznym oblężeniu, gdy po zamarznięciu jeziora i fos mogli przypuścić szturm ze wszystkich stron i złamać zacięty opór bohaterskiej załogi.
Po 1772 r. twierdza opustoszała, a w 1793 r” po katastrofalnym pożarze miasta, król pruski zezwolił pogorzelcom rozebrać ją na materiał budowlany. Ocalała jedynie wieża, mury obwiednie Wysokiego Zamku oraz znaczna część pasa obronnego Przedzam-cza III i skarpy na przygródku przednim. Dzięki tym reliktom murowym oraz zagłębieniom pozostałym po fosach doskonale czytelny jest układ przestrzenny całego założenia obronnego. Do zespołu ruin włączono na stałe bryłę kościoła ewangelickiego, wzniesionego w latach 1826-28 na fundamentach kościoła zamkowego. Powiązano go z wieżą, której po wybiciu wejścia w przyziemiu i wykonaniu schodów we wnętrzu wyznaczono funkcję dzwonnicy. Na Przedzamczu III założono cmentarz dla ewangelików. Po ostatniej wojnie budynek kościelny zaadaptowano dla potrzeb placówki kulturalnej, dziedziniec Wysokiego Zamku jest miejscem różnych imprez, a szeroką fosę przed Przedzamczem III przeznaczono na amfiteatr. Na szczycie wieży umieszczony został przekaźnik telewizyjny, co przyniosło likwidację atrakcyjnego punktu widokowego. Wschodnią część półwyspu Kujawy przeznaczono na park miejski; występują w nim cenne zespoły starych drzew – buków i dębów.
Prawie nic nie mówiło się dotąd o mieście. Rozłożyło się ono w najbliższym sąsiedztwie zamku, na zachód od niego. Nie wiadomo jednak, gdzie położony był ów wymieniony w 1312 r. Słuchów, ale można przypuszczać, że istniał jako osada grodowa na półwyspie Kujawy, gdyż najczęściej takie miejsca wybierali ówcześni słowiańscy mieszkańcy Pomorza na siedziby dla siebie. W samej kasztelanii szczycieńskiej można wskazać na kilka tak samo usytuowanych na półwyspach osad grodowych, choćby np. wymienione już Przechlewo, Gwieździn, Krępsk czy Charzykowy. Gród człuchowski na Kujawach byłby zatem już drugim, lecz znacznie późniejszym od wspomnianego na początku gródka strażniczego przy przeprawie jeziornej. Osadę na półwyspie zamieszkiwała zapewne wyłącznie ludność polska, może potomkowie wzmiankowanych przez Kanzowa przesiedleńców nadnoteckich. Wybrawszy teren półwyspu na zamek, przenieśli Krzyżacy jego mieszkańców na miejsce obecnego miasta, chcąc mieć pod ręką ludność służebną. Po 1312 r. zaczęli osiedlać się tutaj również koloniści niemieccy, szukający dla siebie miejsca na podbitych ziemiach słowiańskich. W 1348 r. uzyskała osada prawo miejskie chełmińskie i zapewne wówczas powstał pierwotny układ przestrzenny, który przetrwał do 1793 r., kiedy po pożarze miasta doszło do regulacji sieci ulicznej. Murów obronnych nie posiadało miasto nigdy, a jedynie wały i fosy, uzupełniane przez istniejące niegdyś na skraju osiedla stawy.
Niszczony często podczas licznych wojen, był Człuchów przez wieki zacofanym gospodarczo miasteczkim, zabudowywanym po każdej kolejnej katastrofie drewnianymi domkami, przypominającymi wiejskie chałupy. W najbardziej korzystnym dla rozwoju ekomomicznego okresie, jakim była druga połowa XVI w., liczył on 56 domów i posiadał zaledwie 8 rzemieślników. Liczba ich powiększyła się dopiero o cały wiek później, m.in. dzięki powstaniu i rozwinięciu się starościńskiej jurydyki żydowskiej przy dzisiejszym pl. Wolności, gdzie istniała synagoga i cheder, czyli szkoła dla chłopców. Pod koniec panowania Rzeczypospolitej mieszkało w Człuchowie w 127 domach 135 rodzin liczących 813 osób.
Rozrost terytorialny Człuchowa nastąpił dopiero w XIX i XX w., po przyłączeniu w 1821 r. jurydyki żydowskiej, w 1904 r. rejonu dworca kolejowego, a w 1924 r. dawnego majątku starościńskiego i wsi Kaldowo, leżącej przy wylocie drogi do Chojnic. Dopiero około 1900 r, doszło miasto do liczby 3000 mieszkańców, a w 1939 r. do 6000. Mieszkała wówczas w Człuchowie pewna liczba rodzin polskich, podobnie jak w okolicznych wsiach, gdzie spotkać można było potomków dawnej polskiej felachty zaściankowej. Jeden z nich S. Janta-Lipiński z pobliskich Czarnoszyc, w których pod koniecXVIIIw.mieszkałoblisko200Kaszubów, uhonorowany został za swoją działalność patriotyczną nazwaniem jednej z ulic jego nazwiskiem.
Po zakończeniu ostatniej wojny Człuchów, choć zniszczony i opuszczony przez ludność niemiecką, ożywił się dość szybko i zaludnił jak nigdy w swoich dziejach. Obecnie liczy już prawie 9000 mieszkańców. Rozwinął się też znacznie pod względem gospodarczym, dzięki powstaniu szeregu przedsiębiorstw przemysłowych oraz dziesiątków placówek handlowo-usługowych, zaspokajających potrzeby okolicznych wsi. Jest również żywotnym ośrodkiem oświatowo-kulturalnym: posiada 4 szkoły średnie i 2 podstawowe, dom kultury, kino, placówkę muzealną itp., a także rekreacyjno-wypoczynkowym i sportowym. Do Człuchowa przybywają liczni turyści, zwabieni piękną okolicą, a przede wszystkim ruinami sławnego w historii zamku i innymi zabytkami, jak barokowy kościół z 1644-47 r., zbudowany przez wojewodę Jakuba Wejhera (założyciela Wejherowa), a powiększony w 1926-28 r. (wieża z 1713 r.), z cennym wyposażeniem z okresu renesansu, baroku i rokoka. Z licznych starszych budynków mieszkalnych najciekawszy jest dwór z początku XIX w. w dzielnicy Kałdowo. Ciekawość budzi również niepozorne, grodzisko nad jeziorem i park na półwyspie Kujawy z reliktami przyrody.